Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów.
Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku zmień ustawienia swojej przeglądarki.  Kliknij "Zamknij" aby zaakceptować naszą politykę.

[Zamknij]
logo

rogram na wypadek katastrof - zabytki sakralne

Polski Narodowy Komitet Błękitnej Tarczy

Ochrona zabytków sakralnych w sytuacjach zagrożeń

W systemie powszechnie obowiązującego prawa krajowego terenowym organom administracji publicznej zostały przypisane ważne zadania w obszarze ochrony zabytków w razie konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych. Wiodąca i kluczowa zarazem rola w planowaniu i realizacji zadań ochrony zabytków w sytuacjach zagrożenia, zgodnie z obowiązującymi przepisami, przypada wojewodzie. Wykonanie powierzonych zadań, w ramach województwa, wymaga bowiem skoordynowanego współdziałania z organami samorządów i właściwymi zespołami reagowania kryzysowego oraz wieloma rodzajami wyspecjalizowanych służb: Państwowej Straży Pożarnej, Policji, Straży Granicznej i formacji obrony cywilnej.

Zadania i kompetencje w zakresie ochrony zabytków w imieniu wojewody wykonuje wojewódzki konserwator zabytków jako organ ochrony zabytków. Koordynuje i nadzoruje on m.in. przedsięwzięcia dotyczące zabezpieczenia, konserwacji i ochrony wszystkich zabytków znajdujących się na obszarze województwa, w tym także zabytków sakralnych. Należy podkreślić, że zabytkowe obiekty sakralne i dzieła sztuki kościelnej stanowią znaczącą część dziedzictwa narodowego. Ze względu na wartość artystyczną, historyczną, a także kolekcjonerską należą one, w świetle badań, do grupy zabytków najbardziej narażonych na kradzieże i wandalizm, czego skutkiem są również pożary, wzniecane nierzadko dla zatarcia śladów przestępstwa. Tym bardziej odpowiedzialna w zestawieniu z tymi faktami wydaje się rola administratorów obiektów sakralnych i nadzór nad nimi służby konserwatorskiej i ochrony zabytków.

KOMPETENTNA WSPÓŁPRACA

Terytorium województwa pomorskiego, na którym administrują Archidiecezja Gdańska i Diecezja Pelplińska oraz zazębiają się właściwości kilku innych diecezji wyróżnia się spośród innych regionów kraju szczególnym bogactwem obiektów sakralnych. Usytuowanych jest na tym obszarze ponad sto różnych zabytkowych budowli i zespołów kościelnych, w tym 18 obiektów sakralnych zaliczanych do najcenniejszych arcydzieł dziedzictwa narodowego. Utrzymanie, zabezpieczenie i ochrona tego niezwykłego bogactwa jest zadaniem nader złożonym, wymagającym kompetentnej współpracy i wzajemnego zrozumienia ze strony Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i właściwych władz diecezjalnych.

Przykładem nawiązania takiego współdziałania a zarazem wypełnienia intencji przepisu art. 25 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzeczypospolitą Polskąi, który reguluje tę kwestię, była pierwsza w kraju narada szkoleniowa poświęcona prawno-organizacyjnym aspektom ochrony zabytków sakralnych na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych. Przedsięwzięcie, adresowane głównie do kilkudziesięciu administratorów parafii i rządców kościołów, zrealizowano w grudniu minionego roku z inicjatywy Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku dr Mariana Kwapińskiego oraz przy współudziale ordynariusza Diecezji Pelplińskiej ks. prof. biskupa Jana Bernarda Szlagi i Biura Spraw Obronnych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Organizatorom narady przyświecały dwa cele: po pierwsze – przedstawienie wykładni przepisów prawa krajowego i norm kościelnych, określających zasady organizacji ochrony zabytków sakralnych w razie konfliktu zbrojnego i zagrożeń o charakterze kryzysowym; po drugie – wskazanie administratorom parafii i rządcom obiektów sakralnych, bezpośrednio odpowiedzialnym za wykonanie postanowień obowiązujących przepisów, etapów ochrony zabytków, zasad oraz sposobu postępowania i procedur obowiązujących przy opracowaniu wymaganego dokumentu planistycznego, ujmującego całość istotnych kwestii dotyczących zabytków sztuki kościelnej podlegających ochronie w sytuacjach zagrożeń.

Tematykę narady rozszerzono o kwestie ochrony informacji niejawnych, związane ze sporządzaniem planów, zapoznano również jej uczestników z głównymi zagrożeniami, jakie mogą stanowić zagrożenie dla zabytków na obszarze województwa pomorskiego.

Podejmując próbę rozwinięcia zarysowanych zagadnień nie można pominąć faktu, że problem ochrony zabytków sakralnych wobec zagrożeń posiada bogatą literaturęii oraz liczne opracowaniaiii będące plonem konferencji krajowych i zagranicznych. Wszakże kontekst ochrony obiektów sztuki kościelnej w razie zagrożenia konfliktem zbrojnym i zdarzeniami wywołującymi sytuacje kryzysowe jest stosunkowo nowy. Jak dotąd powyższą tematyką zajmuje się głównie publicystyka, podejmująca te zagadnienia wycinkowo. W publikacjach oświetla się różne aspekty zagrożeń pożarowych, rabunków i kradzieżyiv, które najczęściej dotykają zabytki sakralne – brak natomiast opracowań całościowych.

Decydując się zatem na przetarcie szlaku i zarysowanie zasad ochrony zabytków sakralnych w świetle prawa krajowego i norm kościelnych, autor ma świadomość złożoności problemu, chociażby ze względu na brak wzorców i wspólnych ustaleń stron Konkordatu. Wszakże jedynie pewnymi drogowskazami mogą być w takim przypadku obowiązujące przepisy prawa oraz własne przemyślenia i doświadczenie ukształtowane podczas szkolenia różnych grup słuchaczy oraz wystąpień na konferencjach.

Przyjęcie dla omawianej problematyki określenia nowa czy stosunkowo nowa należy traktować dosłownie, co wynika z faktu, że obowiązująca ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkamiv, stanowiąca kompleksową regulację zagadnień ochrony zabytków w Polsce, została uchwalona 23 lipca 2003 roku. Z drugiej strony, rozporządzenie Ministra Kultury w sprawie organizacji i sposobu ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych, zostało wydane 25 sierpnia 2004 rokuvi, na podstawie upoważnienia zawartego w art. 88 ust. 2 ustawy. Szczególne znaczenie tego aktu wykonawczego polega na stworzeniu spójnego systemu ochrony zabytków w sytuacjach szczególnych zagrożeń oraz opisaniu zasad jego funkcjonowania i procedur postępowania przy sporządzaniu obligatoryjnych dokumentów planistycznych i realizacji zadań ochronno-ratowniczych przez określone podmioty i organy, będące adresatami postanowień. Przedmiotowy akt stanowi zatem swoisty kodeks postępowania organów administracji publicznej oraz wszystkich podmiotów, będących adresatami jego postanowień.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że przepisy powszechnie obowiązujące prawa krajowego nie odnoszą się wprost do zabytków sakralnych. Wszakże ważną przesłanką w tej mierze jest cytowany wyżej przepis art. 25 ust. 1 Konkordatu, jak również „Normy postępowania w sprawach sztuki kościelnej”, ustanowione przez Konferencję Episkopatu Polski, które obowiązują od 1 kwietnia 1973 roku w całym krajuvii. Należy ponadto dodać, że moc obowiązująca „Norm...” została potwierdzona pismem Sekretariatu Episkopatu Polski z dnia 15 stycznia 1993 roku, skierowanym do Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznychviii. Strony Konkordatu nie uzgodniły dotąd – jak wspomniano – nowych i dodatkowych rozwiązań regulujących szczegółowo sprawy ochrony zabytków na drodze umów, przewidzianych w art. 27 aktu konkordatowego. Jednakże dotychczasowa praktyka, stosowana we wzajemnych relacjach właściwych organów władzy państwowej i diecezjalnej na podstawie Konkordatu, przepisów prawa krajowego i przywołanych wyżej norm kościelnych – daje podstawy, żeby przyjąć wspólne zasady postępowania w ochronie zabytków sakralnych.

PRZEPISY I WYKONAWCY

Można zatem przyjąć, że źródłem zasad są postanowienia obowiązujących w tym obszarze aktów prawa. Zasadne również wydaje się, aby na wstępie przywołać podstawowe przepisów prawa krajowego i norm kościelnych, które wiążą wykonawców oraz określają ich zobowiązania i sposoby postępowania. Za punkt wyjścia należałoby przyjąć definicje pojęcia i celu ochrony zabytków w sytuacjach zagrożeń. Otóż w świetle § 1 ust. 1 przedmiotowego rozporządzenia Ministra Kultury „ochrona zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych polega na planowaniu, przygotowaniu i realizacji przedsięwzięć zapobiegawczych, dokumentacyjnych, zabezpieczających, ratowniczych i konserwatorskich, mających na celu ich uratowanie przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub zaginięciem”.

Rozporządzenie nie definiuje pojęcia zabytek, ani też nie precyzuje, poza ogólną formułą podziału na zabytki nieruchome i zabytki ruchome, jakie zabytki podlegają ochronie, ponieważ kwestie te reguluje ustawa. Wyjaśnijmy zatem, że w świetle przepisu art. 3 pkt 1 termin zabytek oznacza nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. W art. 6 aktu ustawowego rozróżnia się trzy rodzaje zabytków: 1) nieruchome, 2) ruchome i 3) archeologiczne. Biorąc za podstawę to rozróżnienie oraz wykaz zabytków przypisany do każdej z wymienionych kategorii można przyjąć, że spośród nieruchomych zabytków sakralnych ochronie i opiece podlegają: dzieła architektury i budownictwa sakralnego, zespoły budownictwa kościelnego, cmentarze, a także miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji kościelnych, jeśli zostały uznane za zabytki na mocy odrębnych aktów i decyzji wymienionych w art. 9 – art. 16 ustawy.

Do kategorii sakralnych zabytków ruchomych, podlegających ochronie wedle ustawowych zasad, należałoby zaliczyć: kościelne dzieła sztuk plastycznych, rzemiosła artystycznego i sztuki użytkowej, kolekcje stanowiące zbiory przedmiotów (np. naczyń liturgicznych) zgromadzonych i uporządkowanych, numizmaty oraz kościelne pamiątki historyczne (np. sztandary, szaty liturgiczne, pieczęcie, medale), instrumenty muzyczne, itp.

Jeśli zaś chodzi o „Normy...”, to wprawdzie nie dokonuje się w nich podziału na zabytki nieruchome i ruchome oraz archeologiczne, jednakże z treści poszczególnych paragrafów wynika, iż np. kościoły, kaplice czy też zespoły obiektów sakralnych, będące dziełami architektury i budownictwa – należą w oczywisty sposób do grupy zabytków nieruchomych. Podobnie, jak zabytki stanowiące wyposażenie wnętrza świątyń, posiadające wartość artystyczną i historyczną – mieszczą się w grupie zabytków ruchomych.

Istotnym warunkiem zaliczenia obiektu zabytkowego, w tym również sakralnego, do jednej z ustawowych kategorii obiektów podlegających ochronie jest ustanowienie formy lub sposobu jego ochrony, które zostały wymienione w art. 7 ustawy. Należą do nich: 1) wpis do rejestru zabytków; 2) uznanie za pomnik historii; 3) utworzenie parku kulturowego; 4) ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. W stosunku do sakralnych zabytków nieruchomych (katedr, bazylik, kościołów, kościelnych zespołów budowlanych, kaplic, cmentarzy itp.) właściwą formą ochrony tych obiektów będzie wpis do rejestru zabytków, który jest prowadzony przez wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Najogólniej ujmując, zabytek nieruchomy – zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy – zostaje wpisany do rejestru zabytków na podstawie decyzji właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków z urzędu, bądź też na wniosek właściciela tego zabytku lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek. Informację o wpisie ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Wojewódzki konserwator, w zakresie spraw dotyczących ochrony zabytków, reprezentuje wojewodę i działa w jego imieniu na obszarze województwa. Prowadzi on również, przy pomocy specjalistów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, ewidencję i dokumentację wszystkich zabytków wpisanych do rejestru.

Natomiast zabytek ruchomy może zostać wpisany do rejestru zabytków, prowadzonego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków, według tej samej procedury (art. 10 ustawy), z tym że na wniosek właściciela zabytku. Decyzję o wpisie zabytku ruchomego do rejestru z urzędu może podjąć wojewódzki konserwator w przypadku uzasadnionej obawy zniszczenia, uszkodzenia lub wywiezienia zabytku za granicę. Przy czym do rejestru nie wpisuje się zabytku umieszczonego w inwentarzu muzealnym albo wchodzącego w skład narodowego zasobu bibliotecznego czy też narodowego zasobu archiwalnego, bowiem ta forma oznaczenia jest przyjęta w ewidencjonowaniu zabytkowych zasobów muzealnych (muzealiów), materiałów bibliotecznych i archiwaliów.

Odpowiednią ewidencję zabytków na użytek właściwych organów diecezjalnych i administratorów kościelnych przewidują również „Normy...”, które w § 5 określają, iż „Celem zabezpieczenia dzieł sztuki i zabytków kultury przed kradzieżami Diecezjalne i Zakonne Referaty wypracowują formy i sposoby ich inwentaryzacji oraz podadzą wzory dokumentacyjne służące sporządzeniu ich ewidencji”. Odpowiedzialnymi za ustalenie stanu zasobu zabytków sakralnych i przygotowanie ich dokumentacji przepisy czynią administratorów parafii i kościołów. Obowiązki te zostały ujęte w § 6, stanowiącym następująco: „Rządcy parafii i kościołów przeprowadzą inwentaryzacje przedmiotów kultu i zabytków oraz wyposażeń wnętrza kościoła i kaplic, obiektów kultu, wszystkich pomieszczeń sakralnych oraz kapliczek terenu parafii. Spis taki winien zawierać opis obiektów i ich fotografie. Jeden egzemplarz spisu pozostaje u Rządcy kościoła lub parafii, drugi zaś będzie przekazany do Archiwum Kurialnego. Z punktu widzenia ciągłości zabezpieczenia i ochrony zabytków sakralnych istotne są również ustalenia § 8 „Norm...”, określające sposób postępowania osób odpowiedzialnych w szczególnych przypadkach: „Rządca parafii lub kościoła odchodząc z zajmowanego stanowiska, przekazuje swemu następcy wszystkie obiekty sztuk i zabytkowe przedmioty wraz z ich inwentarzem a z aktu tego sporządza specjalny protokół”.

Przepisy prawa krajowego powszechnego obowiązywania (ustawa, bądź rozporządzenie wydane z upoważnienia ustawowego), jak i postanowienia zawarte w „Normach...” Konferencji Episkopatu Polski zawierają wiele zbieżnych dyspozycji. Zgodne są przede wszystkim co do zasady, że najcenniejsze sakralne zabytki nieruchome i obiekty ruchome sztuki kościelnej, stanowiące znaczącą część dziedzictwa narodowego, należy strzec i otaczać pieczołowitą ochroną. Przywołane „Normy...” nadają ochronie tych zabytków także szczególne znaczenie poprzez postanowienie zawarte w § 1: „Duchowieństwo administrujące obiektami sztuki i kultury kościelnej niech pamięta, że zarządza własnością nie swoją, ale najwyższymi wartościami kościelnymi i narodowymi, których całość i nienaruszalność winno strzec z najwyższą troską i odpowiedzialnością przed Bogiem i Narodem.” Idea ta została uszczegółowiona w § 4, gdzie w odniesieniu zwłaszcza do zabytków ruchomych stwierdza się: „Obiekty sztuki i przedmioty kultu znajdujące się w pomieszczeniach kościelnych lub w terenie powinny być zabezpieczone przed kradzieżą. Cenniejsze obiekty, pomieszczenia dzieł sztuki i skarbce muszą być zaopatrzone w odpowiedni system alarmowy”.

ETAPY OCHRONY ZABYTKÓW

Przykładanie należytej troski do ochrony zabytków sakralnych ze strony organów państwowych i władzy kościelnej w okresie pokoju stanowi ważną dyspozycję do ukształtowania spójnego systemu postępowania w przypadkach zagrożeń tych zabytków sytuacjami kryzysowymi. Chodzi o takie realne rodzaje zagrożeń, które mogą wywoływać szkody i zniszczenia zabytków na skalę trudną niekiedy do przewidzenia. W rozporządzeniu (§ 3 ust. 2) identyfikuje się je jako pożary, powodzie, ulewy lub zalania z innych przyczyn, wichury – ich źródłem są najczęściej klęski żywiołowe i kataklizmy pochodzenia naturalnego. Wymienia się też katastrofy budowlane, awarie techniczne lub chemiczne – zjawiska mogące wystąpić we współczesnej cywilizacji technicznej. Trzecią grupę zjawisk kryzysowych stanowią zdarzenia będące m.in. wynikiem konfliktów społecznych i cywilizacyjnych – należą do nich: demonstracje i rozruchy uliczne, akty rabunku lub wandalizmu, ataki terrorystyczne, a także konflikty zbrojne.

Ochronę zabytków w razie szczególnych zagrożeń prowadzi się w czterech etapach, określonych w § 1 ust. 2 przedmiotowego rozporządzeniu Ministra Kultury. Poszczególne etapy ochrony zabytków są realizowane w odpowiednim stopniu gotowości, wprowadzanym przez właściwe organy zarządzania kryzysowego.

Pierwszy etap: zapobieganie i prowadzenie prac przygotowawczych – ma miejsce w czasie poprzedzającym wystąpienie konfliktu zbrojnego lub sytuacji kryzysowej i odpowiada fazie zapobiegania w działaniu zespołów reagowania kryzysowego.

Etap drugi: podwyższenie gotowości – wprowadza się w okresie narastania bezpośredniego zagrożenia i przypada na fazę przygotowania.

Etap trzeci: reagowanie – z którym mamy do czynienia z wystąpieniem i trwaniem sytuacji kryzysowej lub konfliktu zbrojnego jest odpowiednikiem fazy reagowania.

Wreszcie, czwarty etap: zabezpieczenie i dokumentowanie – następuje po ustąpieniu konfliktu zbrojnego lub sytuacji kryzysowej a działania z nim związane przypadają na fazę odbudowy w reagowaniu kryzysowym.

W każdym z tych etapów przepisy rozporządzenia określają zadania administracji odpowiedniego stopnia i kierowników jednostek organizacyjnych posiadających zabytki. Wśród czynności etapu zapobiegania i prowadzenia prac przygotowawczych na uwagę zasługują w szczególności przedsięwzięcia związane z opracowaniem planów ochrony zabytków oraz ich aktualizacją, kontrolą i doskonaleniem stanu technicznego zabytków, instalowaniem i utrzymywaniem w sprawności urządzeń i systemów zabezpieczenia zabytków, w tym sygnalizacji wykrywania i alarmowania.

Etap podwyższania gotowości obejmuje czynności poprzedzające wystąpienie zagrożenia, do których m.in. należą: demontaż i ukrycie najcenniejszych detali architektonicznych i elementów wyposażenia; przygotowanie i rozmieszczenie znaków Konwencji haskiej; zgromadzenie i utrzymywanie w gotowości urządzeń, sprzętu, narzędzi, opakowań, materiałów niezbędnych do wykonania prac zabezpieczających i działań ratowniczych; zorganizowanie systemu monitorowania zagrożeń, alarmowania i powiadamiania; wyznaczenie i przygotowanie zespołów ludzkich do prac zabezpieczających i działań ochronnych.

W trakcie etapu reagowania realizuje się przedsięwzięcia charakterystyczne dla okresu trwania stanu zagrożenia, polegające na prowadzeniu akcji ratowniczych oraz udzielaniu pomocy jednostkom ratowniczo – gaśniczym działających w systemie obrony cywilnej.

Po ustąpieniu sytuacji kryzysowej lub konfliktu zbrojnego i wprowadzeniu etapu zabezpieczenia i dokumentowania wykonuje się czynności zmierzające do: zabezpieczenia zabytków przed dalszą destrukcją; dokumentowanie zdarzeń, strat i podjętych działań; informowanie właściwych organów kościelnych i administracji publicznej, w szczególności wojewódzkiego konserwatora zabytków oraz organów założycielskich o stratach, podjętych działaniach i ewentualnych potrzebach pomocy.

Należy dodać, że przepisy rozporządzenia określają wykaz dodatkowych przedsięwzięć i czynności przewidzianych dla ochrony zabytków ruchomych. Obejmują one m.in. takie działania jak: zabezpieczenie ich przed zniszczeniem lub uszkodzeniem w miejscu stałego przechowywania; przemieszczeniu do innych, przygotowanych pomieszczeń jednostki organizacyjnej; rozśrodkowaniu zabytków do innych wytypowanych i przygotowanych obiektów w tej samej miejscowości. Jeżeli natomiast nie ma możliwości właściwego zabezpieczenia obiektów zabytkowych na miejscu lub w tej samej miejscowości należy przewidzieć ewakuację do wyznaczonych i uprzednio przygotowanych obiektów poza miejscowością ich stałego przechowywania oraz zapewnić stały dozór.

Powyższe działania, realizują, w ramach zadań obrony cywilnej, organy administracji publicznej odpowiednich stopni i kierownicy jednostek organizacyjnych posiadających zabytki, przy użyciu środków finansowych posiadanych przez te jednostki. Istniejący system ochrony zabytków w Polsce jest bowiem oparty na generalnej normie prawnej, zobowiązującej wszystkich kierowników jednostek organizacyjnych – właścicieli i zarządców zabytków, w tym sakralnych, oraz poszczególne organy administracji publicznej – od wójta do ministra kultury, a także organy zarządzania kryzysowego i obrony cywilnej – do czynnego udziału w przedsięwzięciach dotyczących działań zapobiegawczych, ochronnych i ratowniczych.

Rządcy obiektów sakralnych stanowią wraz z innymi kierownikami jednostek organizacyjnych (np. dyrektorami muzeów czy bibliotek) podstawowy segment wykonawczy tego systemu. Przypada im więc kluczowa rola w organizacji i kierowaniu realizacją przedsięwzięć w zakresie ochrony zabytków. W świetle przepisów można ich przyporządkować do grupy kierowników jednostek organizacyjnych posiadających zabytki lub zarządzających nimi, co w rozumieniu norm kościelnych daje się utożsamić z proboszczem jako administratorem parafii lub rządcą kościoła. Dotyczy to w pierwszej kolejności rządców obiektów sakralnych, które na mocy ustawy zostały wpisane do rejestru zabytków, uznane za pomnik historii, bądź też za park kulturowy lub są objęte ochroną konserwatorską w miejscowym planie zagospodarowania. Chodzi zatem o podmioty kierujące i organizujące ochronę najcenniejszych zabytków budownictwa i dzieł architektury sakralnej oraz sztuki kościelnej, które stanowią o kulturowej tożsamości dziedzictwa narodowego.

Z tego punktu widzenia przepisy paragrafu 1 ust. 3 rozporządzenia, precyzujące przedsięwzięcia kierowników jednostek organizacyjnych w czasie poprzedzającym wystąpienie zagrożenia zabytków sytuacjami kryzysowymi bądź konfliktem zbrojnym, czyli w okresie pokoju, są zbieżne w treści z postanowieniami cytowanych wyżej przepisów „Norm...”, odnoszących się do niektórych działań administratorów parafii czy rządców kościołów. Dotyczy to zwłaszcza czynności przewidzianych w pierwszym etapie – Zapobiegania i prowadzenia prac przygotowawczych: np. kontroli i doskonalenia stanu technicznego zabytków; instalowania i utrzymywania w sprawności urządzeń i systemów zabezpieczenia zabytków czy wykonywania ewidencji i dokumentacji zabytków.

Rozszerzenie zadań administratorów zabytkowych obiektów sakralnych na pozostałe etapy ochrony zabytków, określone w rozporządzeniu (§ 2 ust. 2 – 7), nie powinno budzić wątpliwości. Zadania na wypadek zagrożenia w sytuacjach kryzysowych i w razie konfliktu zbrojnego, adresowane do kierowników jednostek organizacyjnych, w tym rządców obiektów sakralnych, zostały w przepisach powszechnie obowiązującego prawa krajowego określone jasno i przejrzyście. Wyrażają ponadto te same intencje, które zostały ujęte w postanowieniach „Norm...”, zwłaszcza w przywołanym wyżej § 1 oraz innych odnośnych przepisach. Rzecz bowiem w tym, aby także w przewidywaniu zagrożeń i w warunkach ich wystąpienia rządcom parafii i kościołów przyświecała głęboka idea wyrażona w dokumencie Konferencji Episkopatu Polski, w której akcentuje się powinność strzeżenia zabytków sakralnych jako najwyższych wartości kościelnych i narodowych.

REGUŁY OPRACOWANIA PLANÓW

Z przytoczonej wyżej normy prawnej, zobowiązującej wszystkich kierowników jednostek organizacyjnych oraz poszczególne organy administracji publicznej do czynnego udziału w przedsięwzięciach dotyczących ochrony zabytków, można wyprowadzić kilka zasad, które – w oparciu o postanowienia rozporządzenia – określają węzłowe sprawy do uwzględnienia przez ogół wykonawców. Należą do nich:

  • zasada zgodności działań – podmiotów i organów ochrony zabytków oraz organów zarządzania kryzysowego i jednostek ratownictwa funkcjonujących w systemie obrony cywilnej, omówiona na przykładzie realizacji zadań w zależności od etapów ochrony zabytków;
  • zasada kompleksowości i podmiotowości – polegająca na uwzględnieniu w ochronie zabytków wszystkich zadań nałożonych na ogół wykonawców (na poziomie kierowników jednostek organizacyjnych), organy administracji publicznej, zarządzania kryzysowego, a także obrony cywilnej oraz bezpośredniej, podmiotowej odpowiedzialności za ich wykonanie;
  • zasada jednolitości i ciągłości planowania – stanowiąca podstawę strategii i organizacji ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych, stąd też wymagająca szerszego omówienia.

Zasada jednolitości i ciągłości planowania obliguje do sporządzenia planu ochrony zabytków właściciela kamienicy, rządcę kościoła czy administratora założenia pałacowo-parkowego, jeśli obiekty te zostały wpisane do rejestru zabytków prowadzonego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków. Na równi z kierownikami jednostek organizacyjnych obowiązek sporządzenia planów ochrony zabytków spoczywa na wójcie (bądź burmistrzu czy prezydencie miasta-gminy), staroście, wojewodzie, w którego imieniu działa wojewódzki konserwator zabytków, oraz ministrze właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, którzy opracowują odpowiednio: gminny, powiatowy, wojewódzki i krajowy plan ochrony zabytków w sytuacjach zagrożeń o charakterze kryzysowym.

Najkrócej ujmując, plan ochrony zabytków jest dokumentem określającym zamiar i sposób działania właściciela lub odpowiedniego stopnia organu administracji w sytuacji realnego zagrożenia. Istotną cechą planu jest jego realność, co w praktyce oznacza dostosowanie planowanych przedsięwzięć zapobiegawczych, ochronnych i ratowniczych do rodzaju i stopnia zagrożenia przewidywanego w miejscu usytuowania zabytku, zespołu zabytków, bądź też zasobu najcenniejszych zabytków na obszarze gminy, powiatu czy województwa. W planie uwzględnia się również niezbędne siły i środki oraz przedsięwzięcia w poszczególnych etapach i czas ich wykonania, biorąc pod uwagę własne możliwości oraz potrzeby, które można zgłaszać do właściwego terytorialnie organu administracji publicznej.

W przypadku sporządzania planu ochrony obiektu sakralnego rządca kościoła czy administrator parafii kieruje się – jak podkreślono wyżej – wskazaniami rozporządzenia odnoszącymi się do kierowników jednostek organizacyjnych. Jednak nie bez znaczenia jest konstatacja, że każdy obiekt zabytkowy, w tym zwłaszcza zabytki sakralne, wyróżniają indywidualne cechy formy architektonicznej, zewnętrznych elementów zdobniczych czy też bogactwo wyposażenia wnętrza. Właściwości te świadczą o niepowtarzalnym charakterze obiektu, podobnie jak jego usytuowanie w konkretnym otoczeniu przestrzennym i wynikające stąd możliwe zagrożenia. Powstaje zatem konieczność dostosowania uniwersalnych przepisów rozporządzenia, określających dyspozycje, typowe rozwiązania organizacyjne oraz przykładowe wzory dokumentów i formularzy – do cech i uwarunkowań zewnętrznych oraz przewidywanych realnych zagrożeń konkretnego zabytku sakralnego. Któż, poza administratorem czy rządcą, którzy znają walory i specyfikę zarządzanego obiektu, mógłby dokonać tego bardziej odpowiedzialnie i z większą troską?

SKŁADNIKI I REALNOŚĆ PLANU

Nie chodzi wszakże o zwykłą retorykę. Realność planu to podstawowa gwarancja jego użyteczności w przypadku zaistnienia zagrożenia. Zatem planowanie ochrony zabytku sakralnego wymaga nie tylko wnikliwej analizy rodzaju i stopnia zagrożenia całego obiektu, ważnych detali architektonicznych jak i poszczególnych elementów sztuki kościelnej, stanowiących jego wyposażenie.

Plan ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego lub sytuacji kryzysowych jest zatem podstawowym dokumentem, będącym określoną koncepcją działania kierownika jednostki organizacyjnej (administratora parafii, rządcy kościoła) i odpowiedniego stopnia organu administracji publicznej. W planie, który sporządza się odrębnie dla zabytków nieruchomych i zabytków ruchomych, ujmuje się w szczególności:

  • stan zasobu – zabytki podlegające ochronie,
  • realne zagrożenia chronionego obiektu (jakie, ich skala, prognozowane oddziaływanie i przewidywane skutki),
  • zamiar działania (główne czynności i przedsięwzięcia, które należy wykonać w poszczególnych etapach w odniesieniu do wniosków z analizy stanu chronionego zasobu i stopnia jego zagrożenia),
  • sposób realizacji, (określenie: wykonawców, ich organizacji – np. zespoły, sposobu działania, środków technicznych i materiałów przewidzianych do realizacji zadań przygotowawczych, zabezpieczających i ratowniczych),
  • niezbędne siły i środki (zbiorcze określenie możliwości własnych i niezbędnych potrzeb),
  • czas wykonania planowanych przedsięwzięć (określenie czasu realizacji poszczególnych przedsięwzięć i czynności – najlepiej w formie harmonogramu),
  • koszty wykonania przedsięwzięć (kalkulacja).

Ponadto w planie zamieszcza się:

  • informacje dotyczące koordynowania i zarządzania ochroną w poszczególnych etapach (jakie podmioty współdziałają, kto koordynuje),
  • wykaz osób uprawnionych do podejmowania decyzji i kierowania ochroną,
  • schemat przepływu informacji (łączności) na poszczególnych stopniach zarządzania.

Szczegółową strukturę planu ochrony zabytków jednostki organizacyjnej (parafii, kościoła), opis podstawowych dokumentów cząstkowych oraz wzory znaków taktycznych, wykazów i formularzy zawiera „Instrukcja przygotowania i realizacji planów ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych”, stanowiąca Załącznik do rozporządzenia Ministra Kultury z dnia 25 sierpnia 2004 roku. Praca z „Instrukcją...” pozwala lepiej zrozumieć zadania stawiane wykonawcom planów, jak również nakazane procedury. Wszakże zapisy wykonawcze wymagają również adaptacji do rzeczywistych uwarunkowań konkretnego obiektu sakralnego i wynikających z nich działań i potrzeb realizacyjnych.

Jakie zatem czynności powinien przedsięwziąć administrator parafii czy rządca kościoła, żeby opracować plan ochrony zabytku sakralnego, który spełniałby wymogi realności i użyteczności oraz zasadę zgodności działania z planem przedsięwzięć właściwego zespołu reagowania kryzysowego i jednostek ratowniczych działających w systemie obrony cywilnej.

1. Na początek stosowne byłoby ustalenie stanu zasobu zabytków nieruchomych i ruchomych podlegających ochronie. Wielce pomocna w tym swoistym bilansie może okazać się ewidencja zabytków sakralnych i dzieł sztuki kościelnej parafii czy kościoła, sporządzona zgodnie z postanowieniami § 6 „Norm...”oraz prowadzona przez właściwe organy administracji publicznej i ochrony zabytków (wójt lub burmistrz, prezydent miasta, wojewódzki konserwator zabytków), stosownie do przepisów zawartych w art. 21 – art. 24 ustawy. (W przypadku zaistniałych zmian należałoby ją uaktualnić). Przy sposobności warto również dokonać oceny: stanu utrzymania i zabezpieczenia zabytków przed pożarem, włamaniem i kradzieżą oraz innymi możliwymi zagrożeniami; sprawdzić sprawność systemów zabezpieczeń i alarmowania, a także stan dróg dojazdowych do obiektu, miejsc i możliwości poboru wody.

2. Kolejna istotna czynność to uzyskanie danych o prognozowanych zagrożeniach obiektu sakralnego, a tym samym potwierdzenie własnych ustaleń, w gminnym zespole reagowania lub miejskim zespole reagowania kryzysowego (w dużych aglomeracjach będzie to biuro bezpieczeństwa i reagowania kryzysowego). Odwiedzając taki zespół można również ustalić (ewentualnie uzgodnić), czy przewiduje się wydzielenie określonych jednostek ratownictwa (jakie siły i środki), działających w systemie obrony cywilnej, do akcji ratowniczych na wypadek zagrożenia administrowanego obiektu sakralnego. Można też wymienić informacje dotyczące systemu łączności (środki i sygnały). W ten sposób realizuje się również zasada spójności danych zawartych w planie ochrony obiektu sakralnego z danymi zamieszczonymi w planie odpowiedniego organu zarządzania kryzysowego i obrony cywilnej oraz działaniami przewidywanymi przez te organy w sytuacjach wystąpienia zagrożeń.

3. Dysponując danymi o zasobach i o realnych zagrożeniach należałoby w oparciu o te informacje przeprowadzić oględziny obiektu, jego części, cennych detali wystroju architektonicznego, jak również wyposażenia zabytkowego i przyjąć ustalenia precyzujące, które z nich mogą być najbardziej wrażliwe lub narażone na określone zagrożenia. Administrator parafii lub rządca kościoła może zaprosić do pomocy w tych czynnościach i wypracowaniu wniosków parafian, posiadających odpowiednie przygotowanie i doświadczenie zawodowe (np. inżyniera architekta, strażaka, policjanta).

4. Wnioski z przeprowadzonej analizy są niezbędne do sporządzenia głównego dokumentu cząstkowego planu, jakim jest – scharakteryzowany wyżej – zamiar działania. W dokumencie tym należałoby ująć w sposób przejrzysty całą strategię ochrony zabytku sakralnego przed możliwymi zagrożeniami, uwzględniając poszczególne etapy działania. Zespół parafian, wspierający administratora czy rządcę w przeprowadzeniu analizy i wypracowaniu wniosków, może z powodzeniem współpracować także w określeniu takiej strategii, będącej swoistą myślą przewodnią całego planu ochrony obiektu.

5. Dysponując przeto zamiarem działania można przystąpić do wykonania innych dokumentów cząstkowych planu, które powinny szczegółowo wypełniać myśl przewodnią konkretnymi przedsięwzięciami planistycznymi, wykazami i schematami. Spośród wymienionych w „Instrukcji...” zaleceń i wzorów dokumentów należy przede wszystkim uwzględnić następujące, dostosowując je do specyfiki obiektu sakralnego:

  1. Składniki części planu ochrony odnoszące się do zabytku nieruchomego:
    • Plan (mapa w małej skali) usytuowania obiektu sakralnego – powinien przedstawiać w formie graficznej: obiekt, jego dowiązanie do przyległego terenu, a zwłaszcza do lokalnych dróg i szlaków komunikacyjnych oraz innych obiektów, a także źródła ewentualnych zagrożeń, itp. Znaki taktyczne, którymi należy się posłużyć przy sporządzaniu planu, są zamieszczone w załączniku nr 1 do „Instrukcji...”; do planu można dołączyć fotogram obiektu podlegającego ochronie oraz szkice rzutów poziomych;
    • Karta projektowa” (pkt 4, ppkt 2 „Instrukcji...”) – zawiera szkic, ukazujący sposób technicznego zabezpieczenia cennych detali architektonicznych nieruchomego zabytku sakralnego (np. portal, tympanon, rzeźba, freski), wykaz prac i materiałów, kalkulację sił i środków oraz czasu wykonania prac zabezpieczających. Zadania i czynności opisane w „Karcie...” realizuje się w razie konfliktu zbrojnego. Typowe rozwiązania technicznych prac zabezpieczających oraz wykaz wzorów tych dokumentów zawiera opracowanie Ministerstwa Kultury i Sztuki pt. „Ogólne zasady realizacji technicznych prac zabezpieczenia nieruchomych dóbr kultury na wypadek konfliktu zbrojnego”, które jest dostępne w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Gdańsku;
    • Organizacja prac zabezpieczających I i II kolejności (załącznik nr 2 do „Instrukcji...”) – cenne elementy wystroju architektonicznego planowane do zabezpieczenia można przedstawić również na fotografiach;
    • Plan oznakowania obiektu sakralnego znakiem Konwencji haskiej” – sporządza się graficznie ze wskazaniem miejsc rozmieszczenia znaków (wzór i rozmiary znaku zawiera załącznik nr 3 do „Instrukcji...”);
  2. Składniki części planu ochrony dotyczące zabytków ruchomych:
    • Wykaz zbiorczy zabytków ruchomych” (wzór wykazu zawiera załącznik nr 4 do „Instrukcji...”);
    • Wykaz kart tożsamości” (wzór „Karty tożsamości” przedstawiono w załączniku nr 5 do „Instrukcji...”);
    • Napisy na opakowaniach ruchomych zabytków sakralnych” (wzory napisów zaprezentowano w załączniku nr 6 do „Instrukcji...”);
    • Wykazy (spisy) ruchomych zabytków sakralnych z numerami ewidencji i opakowań” (wzór zawiera załącznik nr 7 do „Instrukcji...”).

Dodatkowego komentarza wymaga kwestia przedsięwzięć związanych z ukryciem i zabezpieczeniem zabytków ruchomych, które zostały opisane w pkt 6 i 7 „Instrukcji...”. Otóż założono trzy możliwe warianty postępowania: 1) ukrycie i zabezpieczenie cennych zabytków ruchomych w obrębie nieruchomości jednostki organizacyjnej; 2) rozśrodkowanie zabytków ruchomych do miejsc ukrycia i zabezpieczenia w tej samej miejscowości; 3) ewakuację zabytków ruchomych do specjalnie przygotowanych schronów lub ukryć w innej miejscowości. W przypadku cennych ruchomych zabytków sakralnych zalecane jest stosowanie wariantu pierwszego. W praktyce oznacza to ukrycie i zabezpieczenie zabytków w obiekcie sakralnym i najbliższym jego otoczeniu oraz przyjęcie proponowanych przedsięwzięć określonych dla tego wariantu (pkt 6 ppk 1 lit. a – h „Instrukcji...”).

WYMOGI I PROCEDURY

6. W dalszych pracach planistycznych warto pamiętać o kilku podstawowych wymogach:

po pierwsze – plan ochrony stanowi jeden dokument, w którym wydziela się część dotyczącą ochrony zabytku nieruchomego (np.: CZĘŚĆ I – ORGANIZACJA I SPOSÓB OCHRONY KOŚCIOŁA pw. WNMP) oraz część obejmującą ochronę zabytków ruchomych (np.: CZĘŚĆ II ORGANIZACJA I SPOSÓB OCHRONY ZABYTKÓW RUCHOMYCH KOŚCIOŁA pw. WNMP). W części I należałoby zamieścić niezbędne (m.in. wymienione wyżej) dokumenty opisowe i graficzne (plan usytuowania kościoła, karta projektowa, szkice, zdjęcia itp.) oraz inne załączniki związane merytorycznie z ochroną obiektu nieruchomego. Część II powinna zawierać m.in. wyszczególnione wyżej dokumenty lub ich wzory oraz niezbędne załączniki w formie spisów, tabel, fotografii itp. Spis treści, umieszczony na początku planu, musi przejrzyście i precyzyjnie informować o poszczególnych częściach planu oraz dotyczących ich dokumentach cząstkowych i załącznikach – powinien stanowić swoisty przewodnik po elementach składowych planu;

po drugie – forma strony tytułowej planu, której wzoru nie zamieszczono w załącznikach do „Instrukcji...”, powinna również odpowiadać odpowiednim ustaleniom zawartym w rozporządzeniu. Przede wszystkim tytuł planu przyjmuje się zgodnie z przepisem § 4 ust. 1 – jego przykładowe brzmienie może być następujące: PLAN OCHRONY ZABYTKÓW (KOŚCIOŁA pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kartuzach – pełna nazwa jednostki organizacyjnej) NA WYPADEK KONFLIKTU ZBROJNEGO I SYTUACJI KRYZYSOWYCH. W górnej lewej części strony tytułowej umieszcza się napis: pierwszy wiersz – Zatwierdzam, a w drugim wierszu podaje się nazwę organu zatwierdzającego, np. Prezydent Gdańska. W dolnej części strony od lewej umieszcza się napis: Uzgodniono, natomiast w drugim wierszu podaje się nazwę organu ochrony zabytków uzgadniającego, np. Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Gdańsku. W prawym dolnym rogu strony tytułowej podaje się pełną nazwę stanowiska (funkcji) wykonawcy planu oraz imię i nazwisko.

7. Wreszcie, jako finalne można uznać czynności związane z procedurami uzgodnienia i zatwierdzenia planu ochrony zabytków, jego przechowywania i aktualizacji.

Procedura uzgodnienia i zatwierdzania planu ochrony zabytków jednostki organizacyjnej (parafii, kościoła) wynika z § 4 ust. 1 rozporządzenia i wiąże administratora parafii lub rządcę kościoła. Opracowany plan ochrony zabytkowego obiektu sakralnego należy uzgodnić z wojewódzkim konserwatorem zabytków, który w świetle przepisów ustawy i rozporządzenia jest organem ochrony zabytków właściwym w zakresie uzgodnienia dokumentu bądź też wskazania w nim nieprawidłowości i oznaczenia terminu ich usunięcia. Uzgodniony plan ochrony zabytku sakralnego, w zależności od właściwości miejscowego organu administracji samorządowej, przedstawia się do zatwierdzenia wójtowi gminy lub burmistrzowi, prezydentowi miasta.

W tym kontekście przypomnienia wymaga termin wykonania planu ochrony zabytków, który zgodnie z przepisem § 7 rozporządzenia upłynął w lipcu 2005 roku.

Procedurę przechowywania planu ochrony zabytków jednostki organizacyjnej, w tym parafii lub kościoła, określa przepis § 5 ust. 2 pkt 1, zgodnie z którym plan na tym poziomie organizacyjnym sporządza się w trzech egzemplarzach. Postępowanie z zatwierdzonym dokumentem jest następujące: pierwszy egzemplarz planu pozostaje u wykonawcy – administratora parafii bądź rządcy kościoła; drugi egzemplarz przekazuje się właściwemu terenowemu organowi obrony cywilnej; natomiast trzeci egzemplarz należy przekazać organowi ochrony zabytków właściwemu ze względu na miejsce usytuowania obiektu sakralnego (miejski konserwator zabytków lub wojewódzki konserwator zabytków).

Procedura aktualizacji planu ochrony zabytków, określona w § 5 ust. 1, jest jednolita dla wszystkich planów – w tym także planów ochrony zabytków sakralnych – i zgodnie z nią plany aktualizuje się w terminie do 31 marca każdego roku, według stanu na dzień 31 grudnia roku poprzedniego. W karcie aktualizacji planu dokonuje się wpisów dotyczących: zmian stanu zabytków i miejsca ich stałego eksponowania bądź przechowywania; organizacji i sposobu ochrony; a także innych zmian mających istotny wpływ na kształt i zawartość dokumentu planistycznego. Kopie wpisów aktualizacyjnych przesyła się organom, które są w posiadaniu drugiego i trzeciego egzemplarza dokumentu.

Na zakończenie kilka uwag praktycznych, które mogą się okazać przydatne w poszczególnych fazach pracy nad sporządzaniem planu.

Przed przystąpieniem do wykonania dokumentu planistycznego warto zapoznać się z obowiązującymi aktami prawnymi przywołanymi w artykule. Prześledzenie przepisów odnoszących się do zasad planowania ochrony zabytków w jednostce organizacyjnej na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych pozwoli ustalić najważniejsze problemy do rozwiązania i ukierunkować pracę wykonawcy.

W miarę możliwości i posiadanego czasu warto zapoznać się z literaturą ujmującą tę problematykę w różnych kontekstach – niektóre podstawowe pozycje wskazano w artykule.

Jeśli rozwiązanie pewnych spraw okaże się nazbyt trudne bądź też zrodzi wątpliwości wykonawcy, należy skorzystać z możliwości konsultacji z osobami kompetentnymi w zakresie ochrony zabytków (historycy sztuki, architekci, muzealnicy itp.) lub też szukać pomocy w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków.

Pomocny w rozwiązywaniu problemów może okazać się również udział w tematycznym szkoleniu, organizowanym przez organ ochrony zabytków, bądź też organy zarządzania kryzysowego lub obrony cywilnej urzędów administracji publicznej.

 

Kazimierz Niciński

główny specjalista Biura Spraw Obronnych Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

 

Przypisy

i Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzeczypospolitą Polską podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 roku (Dz. U. z 1998 r., Nr 51, poz. 318).

ii Usystematyzowany i dość obszerny wykaz literatury o ochronie zabytków sakralnych został zamieszczony w formie „Wskazówek bibliograficznych” w sztandarowej pozycji książkowej Ks. prof. Janusza St. Pasierba Ochrona zabytków sztuki kościelnej, Warszawa 1995, s. 226-231.

iii Zob. S. Kocewiak, P. Ogrodzki, J. Rulewicz, Vademecum zabezpieczenia obiektów sakralnych, Warszawa 2005; Ochrona i zabezpieczenie zabytków, pod red. P. Ogrodzkiego, Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych, Warszawa 2005; Ochrona zabytków na wypadek szczególnych zagrożeń, Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej i Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie, Kraków 2005.

iv Por. M. Sieradzki, J. Jabłoński „Koncepcja oraz planowanie przedsięwzięć związanych z ochroną zbiorów na wypadek zagrożeń na przykładzie Muzeum Narodowego w Krakowie”, w: Ochrona dóbr kultury na wypadek szczególnych zagrożeń, Centrum Szkolenia Ochrony Ludności i Dóbr Kultury, Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie, Kraków 2004, s. 112; zob. także, J. Seweryn, „Zabezpieczenie przeciwpożarowe obiektu zabytkowego na przykładzie drewnianego obiektu sakralnego”, w: Ochrona zabytków na wypadek szczególnych zagrożeń, cyt. wyd., s. 100; a także w tym samym wydawnictwie: K. Fejklowicz, „Wybrane aspekty ochrony przeciwpożarowej obiektów kultu sakralnego na terenie województwa małopolskiego”, s. 109.

v Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 z późn. zm.).

vi Por. Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 25 sierpnia 2004 r. w sprawie organizacji i sposobu ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych (Dz. U. Nr 212, poz. 2153).

vii Zob. Normy postępowania w sprawach sztuki kościelnej”, wydane przez Konferencję Episkopatu Polski dnia 25 stycznia 1973 r. w: [Ks. prof.] Janusz St. Pasierb, Ochrona zabytków..., cyt wyd., s. 180-189.

viii Por. [Ks. prof.] J. St. Pasierb, Ochrona zabytków..., cyt wyd., s. 180.

 

Adres do korespondencji:

Kazimierz Niciński

Ul. Inflancka 15 m. 269
00-188 Warszawa
tel.: d. 22-635 59 57, pr. 22-421 04 46
kom.: 605 205 829
e-mail: knicinski@mk(dot)gov(dot)pl